BOHATER NA ROZDROŻU
Moralny dramat człowieka, który wyrzekł się naturalnego dziedzictwa w imię fałszywie pojętego dobrobytu będzie istniał zawsze, gdyż dotyczy podstawowych problemów ludzkiej egzystencji. Najdobitniej sygnalizują to bohaterowie literatury „nurtu wiejskiego”.
Marian Pilot jest jednym z współczesnych pisarzy polskich, dla których ów temat jest głównym wyznacznikiem twórczego wypowiedzenia. Jego proza ma szczególny charakter, gdyż podejmowane tam problemy współczesnego człowieka i świata zewnętrznego są przede wszystkim w warstwie języka. Pisarz ten staje się niejako odkrywcą naturalnych procesów językowego życia. Jego język jest rejestracją wszelkich zmian zachodzących w człowieku i otaczającej go rzeczywistości.
W 1959 roku Pilot debiutował opowiadaniami publikowanymi na łamach czasopism literackich, które złożyły się na tom wydany w 1962 roku — Panny szczerbate. W latach następnych ukazały się: Opowieści świętojańskie (1966), Sień (1968), Doradca i przyjaciele młodych (1968), Majdan (1969, 1973), Pantałyk (1970), Zakaz zwałki (1974), Karzeł Pierwszy, król tutejszy… (1976), Tam, gdzie niech ma nie albo Brzytwatnica (1976), Jednorożec (1978), Wykidajło (1980), W słońcu, w deszczu (1981). W przygotowaniu do druku jest Bitnik Gorgolewski.
Na przełomie lat sześćdziesiątych proza Mariana Pilota budziła kontrowersyjne opinie. Dzisiaj natomiast okazuje się niepowtarzalną wartością głównie dlatego, iż jest wyrazem dramatu pokolenia, które zagubiło własną drogę życiową. Pilot demaskuje funkcjonujące mity, obnaża stereotypy, poddaje przenicowaniu tradycyjne wzorce, ukazuje relatywizm pojęć i wartości. Jako prezes Klubu Kultury Chłopskiej stwierdził, iż nie interesuje go wiejskość, lecz chłopskość. W swoich utworach pisarz próbuje odkrywać w człowieku to, co nieodkryte i na swój sposób ukazywać. Interesują go nie tyle cechy jednostkowe przedstawianych postaci i zdarzeń, ile uniwersalne postawy wobec życia, historii i teraźniejszości.
W nieustannym zmaganiu
Charakterystycznymi cechami bohaterów Pilota są: brutalność, prymitywizm oraz brak tożsamości. Niezwykła galeria Krzywych Jajli, Grubych Peli, Galawanów, „Studentów”, Blewąsków, Stocznych, Bugów, Dobrychłych, Wykidajłów, Zbożennych, Psiarków, Słomkowskich, Sosniaków, Rzunów i Małolepszych trwa w nieustannej walce ze złem, które istnieje w otaczającej rzeczywistości lub w nich samych. Buntownikami przeciwko złu są przeważnie ludzie ograniczeni i wykolejeni lub też jednostki silnie przez życie oszukane (Stoczny, Julia Blewąska, Kciuk). Zło uzyskuje wymiar konkretny. Walka z nim nie rokuje zwycięstwa. Jest jednak możliwa, dlatego, że zło nie stanowi systemu. Warunki dla jego rozwoju stwarza najczęściej miasto. Tam więc powstaje zagrożenie stabilizującej moralności. Bohaterowie ci niejednokrotnie stają przed trybunałem sumienia. Stale jednak sygnalizowana jest „wolność wyboru”, z której nie zawsze umieją korzystać. Tak jest w sytuacji bohatera Majdanu — pisarza chłopskiego pochodzenia. Postacie te sygnalizują, iż każdy ma taką historię, na jaką zasługuje, a cudowność bywa absolutnie normalna. W Sieni od bohaterów żąda się heroizmu; w Pannach szczerbatych dziwne postacie oczekują na coś; w Opowieści świętojańskiej pierwszej — nie mogą wywikłać się z perypetii, gdyż ulegli chorobliwej żądzy posiadania; w Jednorożcu zaś są statyczni, cechuje ich brak jednoznaczności postępowania (jedynie Dobrychło mówi wyraźnie: „człowiek na ziemi jest po to, by budował, nie zaś walczył z drugim człowiekiem”). Bohaterowie Pilota udowadniają, że z hylostwem w sensie moralnym stykają się wszyscy. Nie wszyscy jednak akceptują je, bezwiednie poddając się. Sam fakt świadomości jego istnienia stanowi rodzaj pożądanego buntu. Człowiek współcześnie żyjący nie może godzić się na bezwzględne warunki stadnego życia, bo one właśnie czynią go nowoczesnym barbarzyńcą. Postacie z prozy Pilota korzeniami rodowodu najczęściej sięgają plebejskości, która jednak nie stanowi wyłącznej determinanty ich postępowania. Pisarz dostrzega w nich nie tylko dawnych mieszkańców wsi, którzy „awansowali” w hierarchii społecznej, lecz przede wszystkim — ludzi. Nie potępia tych, którzy w poszukiwaniu własnych ideałów zbłądzili, bezwzględnie jednak szydzi z tych, którzy z naturalnego dziedzictwa uczynili monetę przetargu.
W prozie Mariana Pilota realizm splata się z fantastycznym zmyśleniem, liryczna groteska z makabreską, żart z grozą, codzienność z niesamowitością, piękno z brzydotą, patos z potocznością, rzeczy wielkie z małymi. Pisarza szczególnie interesuje to, co u Dostojewskiego jest na drugim planie, małe, przyziemne i niepiękne, ale dziwne i nieraz prawdziwe. Rzeczywistość i człowiek zdani są na siebie. Ironia czai się w każdym wypadku (podobnie jak w Azylu W. Faulknera). Zakaz zwałki ujawnia potrzebę sprzeciwu wobec naruszenia wewnętrznych norm, określających postępowanie człowieka. Zwałka jest w człowieku i obok niego. Człowiek w obłędnym tańcu z rzeczywistością wyczerpał swe siły i liczy tylko na „traf”, który nie zdarza się. Zaś chłopski instynkt samozachowawczy nie pozwala rozumieć i aprobować klęski. Świat staje się chaosem dźwięków i obrazów. Dominuje w nim groteska.
Dziwność istnienia świata zdaje się przejawiać niemal w każdym elemencie prozatorskich wypowiedzi. Zarówno w świecie przedstawionym (np. kreacja bohaterów), warstwie językowej (zasady tworzenia neologizmów) oraz w zakresie motywów, czasu i przestrzeni. Ukazując dziwność świata jako naturalność pisarz wyostrza znacznie intelektualnych sensów, chociaż czytelnik jego utworów czuje się nieraz „zbity z pantałyka”.
Uroki stylizacji
Inwencje językowe oraz kompozycja dzieł Pilota znamiennie różnią się od utworów Mortona, Kawalca, Myśliwskiego, Nowaka czy Łozińskiego, którzy podobnie jak autor Majdanu należą do w.o. nurtu. Pilot posługuje się szeroko rozumianą stylizacją. Dąży do tego, by język, kształt formalny dzieła uwypuklał i uwyraźniał rzeczywiste niepokoje i dramaty, a nie łagodził je i neutralizował. Pomieszanie języków, spięcie różnych stylizacji i konwencji kulturowych, pogmatwanie stylu relacji, liczne pastisze i parodie unaoczniają stan faktycznego przenicowania wartości i zasad w okresie ważnych przeobrażeń społecznych i kulturowych.
Język literacki pisarz uważa za martwy. Takim językiem nie można wyrazić istoty współczesnego świata. Dlatego też tworzy nowy język, który łączy elementy z języka potocznego, gazetowego, gwary (śląskiej, małopolskiej i wielkopolskiej), slangu złodziejskiego, barbaryzmów, frazesów reklamowych, powiedzeń z regulaminów wojskowych, złożeń frazeologicznych i miejskiego żargonu. Środkiem językowej ekspresji stają się słowa okaleczone, słowa-bulbe, słowa nieskładne i słowa-hybrydy, których w naszym języku tyle. U Pilota słowa rodzą się na naszych oczach. Jeśli pojawia się potrzeba użycia nowego pojęcia — pisarz je tworzy. Dominują więc neologizmy (jantyczył, witkaczył, gałwanił, dowcipas, zorbitować, pastuchowaty, zatwistować, zanieistnieć, pomózguj itp.). Zastosowanie dialektyzmów typu: rozdziawić gębę, rozjargać, wypuczyć ślipoki, sekutne baby, rozwichrutaniec, ostać, ino, po omacku, na fleku, bier — ma na celu potęgowanie zjawiska brzydoty. Używając z wyjątkowym upodobaniem nazw ekspresywnych i augmentatywnych — pisarz wskazuje przede wszystkim ujemne pola semantyczne wyrazów. Łączy się to z groteskową konwencją przedstawiania świata. Jeśli stosuje stylizację na gwarę, nie służy ona charakterystyce środowiska, lecz utrwaleniu niepowtarzalnych cech chłopskiego mówienia. „Póki mówię, istnieję…” — konstatował ongiś J. Błoński. Chłopskość w utworach Pilota sygnalizowana jest nie tylko owym mówieniem, ale także systematycznym oscylowaniem wokół spraw związanych z dramatem chłopskiego losu.
W zakresie stosowania stylizacji Pilot jest nowatorem dlatego, że po raz pierwszy daje prawo do strumienia świadomości synowi chłopskiemu (w Majdanie). W dotychczasowej literaturze analizowanie swojego bytu „na przestrzał” przynależne było postaciom inteligenckim. Najczęstsze formy stylizacyjne w prozie Pilota to: parodia, pastisz i aluzja literacka. Najciekawsze rozwiązania tego rodzaju znajdujemy w Zakazie zwałki, gdzie spotykamy elementy żargonu gazetowego, miejskiego, archaizmów, słownych hybryd i rusycyzmów. Wszystkie one podporządkowane są aluzji, przejawiającej się w monologu wewnętrznym bohatera. Ciżba ze zbioru opowiadań — Pantałyk jest swoistą repliką Indyków S. Mrożka, a Karzeł Pierwszy, król tutejszy… — Na wsi wesele M. Dąbrowskiej.
Proza Mariana Pilota jest dokumentem języka, którym aktualnie mówi naród. Mimo występującego w niej fantastycznego zmyślenia odkrywamy nowe prawdy o „człowieku pośród rzeczy z ziemi to rzeczach całej”.
ANNA BURY
Przypisy
M. Pilot: Zakaz zwałki, Kraków 1974, s. 268.
M. Pilot: Majdan, Warszawa 1969, s. 223.
